Iha loron 15 Abril 2015, ekipa media husi SECOM’S, ne’ebe lidera husi Sra. Alicia Benigna Guterres, halo intervista ho Ministru Interior DR. Longuinhos Monteiro, iha sala enkontru Gabinete Ministerio do Interior nian, Vila-Verde, Dili.
Iha intervista ne’e, DR. Longuinhos Monteiro haklaken, Estadu konsidera grupu MM hanesan grupu reveldes tanba, atu dehan deit katak iha kazu MM ninia iha situasaun rua iha ne’e mai, se karik pergunta husu dehan nusa mak estadu konsidera ne’e hanesan reveldes primeiru ita hatene katak, tinan kotuk estadu hasai rezolusaun ba MM ho nia grupu iha intensaun liu husi ninia diskursu komentariu iha media sosial hakarak hatete katakMM ho intensaun hakarak atu kontra ordem konstituisional ninia iha mós intervista balu iha rádio parte seguransa konsege rekolla linguagem mós hatete katak, ita bele konserva dehan deklara funu hasoru estadu halo ameasas hasoru entidades orgaun estadu ninia no konkluzaun katak iha intensaun mós hakarak atu halo alterasaun ordem konstituisional estadu ninia sirkuntansia sira ne’e intermus ho lian português bele dehan konsidera hanesan grupu reveldes, iha kazu konkretu iha segundu kestaun atu informa deit katak, fora de kestaun atu reveldes ou la’e ne’e mós sai hanesan autor ba pratika krime ne’ebé ita nia tribunal distrital Baucau ita nia sistema judisial buka hela nia para depois bele responsabiliza ba pratika de krime ne’ebé mak Sr. Mauk Moruk ho ninia grupu individus sira ne’ebé mak tuir komete no pratika.
Presiza halo operasaun ba grupu MM tanba operasaun ne’e halo iha sentidu rua, kazu saelari mosu iha janeiru depois kontinua mai iha baguia atividades ida komete husi grupu hanesan iha ninia kontenizasaun ida halo depois parte seguransa husi parte polisia hato’o ninia relatoriu isedente iha baguia bele dehan justifika governu tutela politika foti desizaun tuir ita nia lei seguransa nasional atu involve forsas armadas iha atividades operasaun polisia ida ne’e mai, hodi nune’e iha rezolusaun governu ninia No.11 hasai ho objetivu ida atu enstroi forsa rua para atu bele depois halo atividades fahe ba konjunta ida nia tuir lei seguransa nasional ninia kontestu hodi nune’e bele buka autor parte krime sira ne’e komete la’os iha deit baguia maibe mai kedas husi saelari, bazea ba rezolusaun governu mak forsa rua organiza an prepara regras empenamentu hodi ezekuta orientasaun governu nia para atu bele depois hapara, kaer ou lori Mauk Moruk ho ninia grupu sira atu nune’e responsabiliza ita ninia sistema judisial.
MM ho ninia grupu halo ne’e krime kategoria saida deit, koalia kona-ba krime iha ne’e iha asosiasaun kriminoza ne’e laiha duvida no pratika de krimes konkretu no iha ne’e mai iha agresaun fizika, agresaun fizika kontra entidade estadu ninia autor ho ninia membrus polisia nasional hanesan orgaun estadu ninia iha mós tentativa homesiva pratika de krime ne’ebé mak ita justifika uza meius para atu oho ema no krime de sekuestra ne’e laiha duvidas ne’ebé mak ka’er membrus polisia sekuestra ne’e dehan sandra, depois possa da armas foti kilat husi membrus polisia ninia ne’e ita bele dehan pratika ne’ebé mak tama iha kategoria tentativa homesiva nia ne’e krime kontra autoridade estadu.
To agora MM seidauk bele kaptura no tendensia politika ne’ebé internalmente iha ameasas ba ita nia nasaun, ita tenki komprende situasaun politika la intervem iha asuntu ida ne’e mai entermus pratika iha ninia sistema politikamente apoia hanesan orgaun estadu hanesan orgaun ne’ebé mak reponsabiliza ba jere jestaun tomak estadu ne’e nia hare sirkunstansia ne’ebé mak mosu iha terrenu justifika politikamente somente ita tama iha sistema ida hodi bele autoriza parte politika fó dalan ba forsa sira para atu bele hapara pratika de krimes iha ne’e mai laiha tendensia politika mak halo presigasaun laiha, klaru laiha duvida pratika krime ne’ebé mosu ita hotu hatene iha saelari ho baguia justifika katak MM tenki responsabiliza ba pratika krime ne’ebé mosu, no la hare iha ne’e mai tendensia dehan politika, politika klaru bele fó deit dalan ba iha orgaun estadu ne’e nia para atu bele atua ita ninia sistema legal iha timor.
Sidadaun balu ne’ebé mak subar MM ho ninia grupus, komando operasaun Hanita semana semana sefe estadu maior general forsa armada ho komandate polisia halo relatoriu balansu ba iha governu agora dadaun hau hanesan Ministru Interior no Ministru Defesa mak sempre hetan autolizasaun no informasoes sira ne’e depois hatutan ba Primeiru Ministru ou governu informasoes sira ne’e hotu regista hahu iha partisipasaun direita no indiretamente husi dadaun ba iha grupu ne’e fó autoria investigasaun ou iha ita nia kodigu penal regula buat sira ne’e mai hotu, maibe buat sira ne’e hotu hala’o tuir regra enpenhamentu ne’ebé mak rezolusaun governu aprova iha ratifika husi ita nia Prezidenti Repúblika, signifika katak, iha parte investigasaun forsa rua ne’ebé mak ajuda tenki ser mós la’os buka deit autor prinsipal sese deit maka pontensialmente involve mós tenki iha responsabilidade ba ida ne’e no ita nia lei hakerek tiha ona kona-ba ida ne’e, partisipa direita no indiretamente ba individus ne’ebé mak fó apoiu material ou apoiu saida deit ba iha grupu ne’e.
Difikuldade hasoru mak, tuir lolos komandante nain rua maka bele hatene liu kona-ba sira nia difikuldades maibe tuir balansu relatoriu ne’ebé mak hau simu semana semana, iha indisius katak faktor ida la’os deit ba iha terenu maibe mós aproveita iha okaziaun ne’e para apela sidadaun hotu-hotu iha nia direitu no obrigasaun hodi bele ajuda forsa rua ne’e atu nune’e bele buka autor de krime ou pratikas atu nune’e bele lori sira ba iha tribunal.
To agora suspeitu kaptura ne’e lolos nain hira ona, iha operasaun ne’e halo atividades bolu dehan partisipasaun se deit mak iha fatin ne’ebé afetadu polisia ho forsa halo partisipasaun ba sira atu nune’e bele rekolla informasaun, husi partisipasaun ne’e iha ona total atus rua tolunulu resin hat (234) sidadaun ne’ebé mak partisipa iha rekollha informasaun, inkeritu no selseluk tan, husi sira ne’e hotu bele dehan ruanulu resin rua(22) elemetus mak hetan termus identidades rezidensia sidadoes sira ne’e signifika katak, depois aplilka tiha sira fila maibe kualker momentu bolu fila fali nain tolu mak iha prizaun preventiva tanba justifika sira nia partisipasaun direita iha atividades rua mak sira inklui saelari no baguia no ita sei iha portantu vinte sinku mandatus detensoes mak seidauk ezekuta atu dehan tan dala ida operasun ne’e hala’o ho suporta mandatu judisial sira nia objetivu mak alinede halo normalizasaun no sitasaun seguransa iha kontekstu lei seguransa nasional ninia nune’e mós partilla ho polisia para atu bele ezekuta mandatu ne’ebé mak ita nia sistema judisial hasai ba autores sira hamutuk vinte oitu mandatus detensoes.
To ohin loron MM kontinua deklara sei la entrega a’an ba estadu saida mak estadu sei halo, atu dehan deit entrega a’an ou la entrega a’an ne’e desizaun Sr. Mauk Moruk ninia governu iha ninia objetivu iha ninia instrumentu, la entrega a’an la signifika governu mós para ho ninia atividade tanba iha ne’e mai iha uzu forsa intermus ne’e obriga hodi nune’e nia bele reponsabiliza pratikas krime ne’ebé mak komete iha situasaun ne’ebé mak akontese iha saelari ou iha baguia, enrtga ou la entrega ne’e la’os problmea governu nia, problema governu nia mka operasaun sei la para objetivu mak operasaun sei hala’o iha territoriu nasional atu alkansa.
Mensajen husi Ministru Interior, primeiru hodi governu nia naran atu apela ba komunidade atu bele apoiu ita nia forsa rua, forsa ne’ebé mak reprezenta orgaun kostituisaun estadu ninia hodi nune’e bele hala’o ninia misaun hanesan ohin dehan atividade ne’e susesu bainhira komunidade kolabora makas ho ita nia forsa rua ne’e, segunda parte mós atu apela ba ita nia komunidade atu bele iha konseiensia ida ne’ebé mak bo’ot kona-ba sentidu estadu ita nia obrigasaun hanesan sidadaun katak, ita nia esatdu ne’e esatdu ida ne’ebé mak hari’i iha baze legal konstituisaun iha ninia ordem konstituisional ne’ebé mak klaru atu ne’e labele fasil monu ba azitasaoes propaganda grupu se nia deit, hodi nune’e labele halo konfuzaun iha ita nia vida lorloron ita nia estadu iha ninia organizasoes klaru, estrutura klaru, karik iha duvida kona-ba propaganda sira ne’e bele kontaktu ba forsa seguransa sira. Iku Pires
